Qeeyroon ganama duraa tan bilisummaa Oromiyaa ta qabsoo yaroo duraatiif gosa, naannoo, kutaa fii wkf ‘rraa qulqullaawuun; maqaa ummata Oromoo maraatiin bara 1969 maqaa Adda Bilisummaa Oromoo ju’uun moggaafamuudhaan jaaramtee dhabeelamte jalatti bilisummaa Ormiyaatiif bobbaate faana fincilaafii lola Baaleerratti dhalatte. Fincilaafii lolli Baalee kan mootummaan Somaalee ta yaroo sanii if kheeysaa baatee gargaaruu hinturin ta niis guuttti harka irraa hin maratin yaroo mootummaa Haila Sillaasee tan biyyoota Orophaatiin gargaaramteen caphe, Oromoonni baalee kanneen lola kanarraa qooda fudhatan gama biyya somaaleeti baqatan. Gara biraatiin Oromoonni kutaa Harar kannneen lola Baalee durarraa khaasee sababaalee adda addaatiin mootummaa Amaaraa jalaa baafatanii Somaaliyaatti baqataniifii haraka guddaa yaroo lolli Baalee deemaa ture mootummaan Somaalee akka gargaaraa jirtu dhagayee gama Somaaliyaa dhufeen waliin namni Oromoo ka lakkooysaan akkaan guddaatu mootummaan Somaalee waani yaada duraanuu lafaa qabdu hujiirra oolchuuf qophii jalqabdee guututti harka irraa maratteef biyya Somaalee kheeysatti caphee khara goru wallaalee haala hamaa kheeysa ture.
Haala khana kheeysa Mootummaan Somaalee human namaa guddoo tana Ogaadeeniifii Adarootaan waliindantaafii galii duraan lafaa qabduuf oolfachuuf jecha dhabeela WSLF (Adda Bilisummaa Somaalee Dhihaa) jechuun jaartee dhabeela khana jalatti hidhachiiftee bobbaasuuf leenjisaa tattaafata gara garaa godhuu jalqabde. Jaarraa Abbaa Gadaa Yaroo lolli Baalee deemaa ture hoggu lama Somaaliyaafii Baalee jidduu lola kheeysa milaan daddeebi’ee ture. Bobbaalee tana kheeysatti akkaataa waraanni mootummaa gabroomfattuu Amaaraa naasuu ilma namoomaa tokkoon malee human lafaatiifii tan qilleensaatiin Ummata bal’aa Baalee, manneeniifii qabeenya isaanii beeyladaafii gaallan waliin gataatiiffii barbadeeysaa turan kheeysa deemee suuraa (photografe) jirtuu dhibba shanii ol khaasee waan tureef footoolee waajjiroota Dooginyoolee ( Embassy ) alagaa tan Moqaadishoo kheeysa turan hundarra waan hireef suuraaleen tuni haala lola Baalee kan dhugaa kan mootummaan gabroofattoota Habashaa dhoosuufii dogoggorsuun addunyaa sobuudhaaf tattaafachaa turte saaxil duraa baasuun suuraa dhugaa addunyaa beeysisuu qofa osoo hintahin hiriiroo gabraafii goftaa tan Habashootaafii ummata Oromoo jidduu turte, akkasumatti miidhaafii cunqursaa Oromooni kheeysa jiru haaxiqqaatuu haa guddatuu addunyaa agarsiisuufii yaroo duraatiif hubachiisuuni mootummaan habashaa akka balaaleeyfatamtu godhe.
Kana qofaa miti, sossoohni Jaarraa Abbaa Gadaa godhe khuni Firootan Alagaa ka haala ummanni Oromoo kheeysa jiru haa xiqqaatuu haa guddatuu hubatanii isaaniif nahu waan horsiiseef yaadaafii gorsa gara garaa Dooginyoota ququnnamanirraa arkachuu isaan dandeeysise. Akkanaan shirri mootummaan Somaalee ummata Ogaadeeniifii Adaroota waliin Oromoota dogoggorsuun guuza oolfatanii lafa Oromoo kutaa sadi maqaa WSLF ‘iin humnaan fudhachuuf deemuu turees waan dirree baheef Jaarraa Abbaa Gadaa , Mahammad Umar Ahmadiifii Mahammad Umarfaan mootummaan Somaalee yoo beeyte akka nagaya isaaniif hinkenninees waan hubataniif dhooysaatti Adda Bilisummaa Oromoo sagantaa Siyaasaatiifii Alaabaas qopheeysuun guyyaa 12’faa ji’a 12’faa bara 1969 jaaranii fixuudhaan biyyooni sadi jechuuniis Yaman Kibbaa, Iraaqiifii Suuriyaan qabsoo guututti gargaaruudhaaf waan baallama seenanii turaniif Somaaliyaa ala biyyota kanatti achi bahuudhaan Dhaaba Adda Bilisummaa Oromoo tiifii qabsoo bilisummaa Oromiyaatiis Labsuudhaaf walii galanii hiccitiitti qabachuudhaan ala deemuuf tattaafata jalqaban.
Tattaafata kanarraa kan duraa Baazaboora kharaan deeman arkachuu waan taheef mootummaa Somaalee khadhachutti seenan. Arra boruun hanga daddeebisan daddeebisanii maayyii hayyamuudhaan footoo fidadhaa ja’aniini Irreeysowan ( officers ) kanneen galii WSLF ‘iif mootummaan Soomaalee leenjisaa waraanaa kan sadarkaan ol aanaa akka fudhatanii Suuriyaa ergitee leejisa fixachuun Somaaliyaatti deebi’an yaroo baazaboorri Jaarraa Abbaa Gadaafaaf hayyamamuu dhagayan hogganoota mootummaa Somaalee kan dubbiin laaltutti orihanii dhaquudhaan “ jarri kuni galii Somaalee dhihaa bilisoomsuu dura dhaabbachuu qofa osoo hintahin Hargeeysaafii Barbaraas fudhachuu barbaadanii yoo ala bahan mootummaa Somaaleetiif gaaga’aadhaa baazaboorri kennamuuf hinqabu “ jechuun dharaan waan irratti dammaysaniif guyyaa baallamaa yaroo baazaboora fudhachuuf dhaqan jarri footumaa isaaniiti duratti facaasan. Yaroo Dooginyoota isaan gargaaruuf baalama seeneefii turetti haala khana gabaasan. Isaanii dachiin itti dukkanooyte Dooginyichi Yaman kibbaa baazaboora Yaman Kibbaa isaaniif kennuu yaada mootummaa isaatti dhiheeysuun hayyama waan gaafatee tureef hayyama kana arkatee isaan yaamuun itti himee gammachiise. Akkanaan baazaboora yaman kibbaa kan bakka Sabummaa ( Nationality ) ju’uratti Oromoo ja’amuun irratti guutame fudhachuu mashaqaa meeqaan dhooysatti Somaaliyaarraa bahuun Jaarraa Abbaa Gadaa, Mahammad Umariifii Abdushakhuur Sheekh Ibraahim Calanqoo , guyya 28 / 1 / 1970 ‘tti magaalaa muummitti Yaman Kibbaa, Adanitti yaroo bu’aan mootummaan Yaman Kibbaa ulfina hangana hinja’amneefii bifa isaan matumaahuu hinherreginii akkanniniis ni jiraa isaan jechisiiseen isaan simachuun ifitti fuute.
Haala khanaan mootummaan wajji bal’inaan haasawanii waahunda tartiiba galfachuudhaan Jaarraa Abbaa Gadaatiifii Abdushakhuur Sheekh Ibraahim, Adanitti Mahammad Umar dhiisanii 11 / 2 / 1970 ‘tti biyya Iiraaqitti qaceelan. Iiraaqittiis simannaa oowwituu hangana hinja’amneen simatamanii hoogganoota kanneen dhimmi laaluufii kan waraanaatiin wajji marihatanii tartiiba barbaachisu godhatanii 13 / 2 / 1970 ti Abdushakhuur Baaghdaaditti diisee gama biyya Suuriyaa qaceeluun magaalaa muummittii Damaasqootti bu’e. Asittiin akkasumatti simatamee hoogganoota dhimmi laaluun wajji marihatee waajjiraa banuudhaan Leenjisa waraana fudhachuuf mooraa leenjisaa kan hoogganoonni waraana Falasxiin itti leenjifamu seenee. Guyyaa 3 / 6 / 1970 leenjisa fixachuun eeybifamee guyyuma itti aanu 4 /6 / 1970ti biyya Misraa dhaqee warra biyyaa ka biyya tana jiruufii kanneen Yuuniversitii Alazhar kheeysa barachuu turan qunnamee dammaysuun kanneen leenjisa fudhatanii loluuf if qaban Dooginyoo Iiraaq kan Misra taa’uun walitti hidhee akka biyya Su’uudii Arabiyaarran transite dabrabii Iiraaq dhaqanii leenjisa waraanaa fudhatanitti tartiiba godhuun 10 / 6 / 1970 ti. Iiraaqitti deebiuudhan waayee gargaarsa mihaa hoogganoota waraana Iiraaqiin waajji miha ulfaataafii haffallii rasaasa gara garaa guddaan waajji markabatti akka Adanitti buufamuutti fe’ee 13 / 6 / 1970 ti mataa isaatiin dursee xayyaaraan Yaman Kibbaa , Adanitti deebi’ee yaroo meeshaan Adan dhufte hoogganoota waraana Yamaniin wajji buusuun bakka itti godhan.
Husseen Soraatiifii Mullis Gadaa faana Jaarraa Abbaa Gadaafaarra Adan dhufuudhaan Mahammad Umariin wajji gargaarsa diinaggeey kan mootummaa Yaman Kibbaarraa hujii tanaaf kennameen warra Moqaadishoofii Hargeeysa jiruun wajji walitti hidhatanii tartiiba godhameen dargaggoo shan shaniifii jaha jahaan doonii hooloyyiifii re’ee feetuun dhooysatti gama Adan fidaa Falasxiinotaan wajji mooraa takkatti leenjisaa deemaa jiru, Mahammad Umarii Moqaadishootti deebi’e Jaarraa Abbaa Gadaa Adanitti deebi’e. Yaroo kana dargaggoon lakkooysaan afurtam leenjisaa fudhachaa turanii leenjisni isaanii kuni gama xumuraa dhihaateeti ture.
Awwala duraa akka Somaaliyaarraa Jaarra Abbaa Gadaafaan Yaman Kibbaa seenanitti Adda Bilisummaa Oromootiifii qabsoo bilisummaa Oromiyaa akka duraan yaadametti yaroo labsuuf kha’an mootummaan Yaman Kibbaa ta duraatii miha , leenjisaafii qophiilee biyya seenuudhaan qabsoo baqaysuuf isin barbaachisu hunda fixadhaa. Amma yoo khaatanii labsitan mootummaan somaalee waan isin deemtaniif kana matumaahuu waan hinfeenee akka hamaatti jibbituuf dhibdee isinirratti uumuuni gufuu isinitti taatii yaada ju’u waan dhiheeysiteef yaada khana fudhachuuni waayeen labsiinsaa booda aantee turte. Gara biraatiin waajjiraan Dooginyoo Habashaa tan Misra jirtu waan Abbaan Gadaa achitti hojjate laalchisee oduu takkallee qabaachuu hinturre. Eega inni achirraa deemee dargaggoon leenjisaaf Misraa baate Iiraaq seente booda waan oduu arkatteef waajjiraa tanaafii mootummaan Habashaatiis akka jabaadhatti girgirooytee turte. Haala khanarraa yaroo saammachuuf leenjisa Adanitti deemaa ture Abbaa Gadaafaan shaffisiisame akka dafee xumuramu godhutti seenan. Haala khana kheeysa mootummaan Somaalee waan nuti itti jirru qorachuuf irreeysota Adaree kanneen Suuriyaatti leenjifamanii waraana Somaalee seenen kheeysaa nama Khazaalii ja’amu Adanitti ergitee isaa haala itti jiran dhokhatee qoratu itti dhaqqabanii qabuuf osoo reeban xiqqoof duraa baafatee Somaaliyaatti deebi’ee gabaasaa galche.
Kanumatti aansee dargaggoota Adanitti leenjisa fudhachaa turan kheeysaa nam lama kanneen sabaan Somaalee afaan Oromoo dubbattu tahan, Kaahiniifii Abdulkariim ja’aman dagaggamatti mooraa leenjisaa kheeysaa baafachuun Waajjiraa Dooginyoo Somaalee tan Adan jirtutti harka if kennan. Yaroo kana mootummaa Somaalee qofa osoo hintahin Mootummaan Habashaa tan duraanii dargaggoo Misrarraa leenjisaaf bobbaateef girgirooytee turte tan Adan tana sababaa kanaan dhageeysee akka hamaadhatti shoorarkooytee hanga Hayla Sillaaseen qondaala haajaa alaa kan yaroo sanii nama Katamaa Yifruu ja’amu hanga kun hundi tahu maal dalaguu turte jechuudhaan hujiirraa arihu takka geeyse. Haala khana kheeysa yaroo saammachuun shaf ja’anii biyya seenuuf qophii godhuun jalqabamte. Ammaas mariilee gara garaa tan godhamuu turte kheeysatti waayeen dhaabaa qabsoo labsuudhaa khaate. Yaroo kana Mootummaan Yaman Kibbaa haalli hunoo guututti garagalee dubbiin teeysan akkaan hafraawuun gam tokkoon mootummaan Somaalee loltee kharaa diploomaasiitiifii kharaa Gola mootummaalee Arabaatiiniis dhiibbaa gorguddoo godhaa yoo jirtu mootummaan Habashaa ammoo gurra qabattee iyyuudhaan somaaleen dachii tiyya humnaan saamuuf qophaawaa jirtiifii nuus nagaya khiyya booreeysuuf natti jiran jechuun Mana Marii Nagayaatti iyyansa xiichaa jirtii biyyuma seentanii achirraa yoo labsitan irra jira. Gara biraatiin laalcha kheenyatti yoo Adda Ailisummaa Itoophiyaa jattanii qabsooytan irra jiraa waaniifii mootummaa Somaaleellee hammeenya qabdu kanarraa deebisee akka isin gargaartu godhuun maluufii nulleef gaariidhaa yaada ju’u dhiheeysiteef.
Asirratti Hoogganoonni yaroo san Adan turan yaadni isaanii gar gar bahuun bakka sadihitti adda bahan. Kuniis Abdushakhuur kana hundarra dhaaba WSLF jalatti deebinee galii isii fiixa baasuutu irra jiraa dhaabbi ju’u fudhate waani yaroo san mootummaan Somaalee mootummaalee biyyoota Arabaa kutaan sadi Harar, Baaleefii Arusiin akka lafa Somaalee tateefii akka deebifachuuf deemtu xalayaan akka isaan beeysifte hubannef. Kanaafuu Abdushakuur boodaas achumaan WSLF seene. Husseen Soraatiifii Abdulhafiiz fedhii isaanii tan duraanuu dhooyfachuu turaniin waan wal fudhatteefiif jecha yaada Adda Bilisummaa Itoophiyaa ju’u tinnisuuni dhaabbii fudhatan. Gara biraatiin Jaaraa Abbaa Gadaa, Elemoo Qilxuu, Mahammad Umariifii dargaggoon leenjisarra turte yaaduma duraan manaa bahaniif Oromummaadhaan qabsaawuun dhaabaafii qabsoo bilisummaa Oromiyaatiis biyya seenanii labsuurratti waliigaluudhaan haalli sardaa waan tureef qophii biyya seenuudhaa itti fufan.
Akkanaani mariidhaafii dhaammannoo mayyii tan godhamteen Elemoo Qilxuu kan duraan biyya seenuuf if qopheeysee ture diduus dirqiidhaan fudhachiisuun dargaggoo hanga tokko kannaan boodarramooraa leenjisaa seenanii leenjisa hinfixatin wajji Adanitti booda aanee akka guututti hoogganu. Jaarraa Abbaa Gadaa warra leenjisa fixate dargaggoo soddomii shan wajji biyya seenee qabsoo mihaa baqeeysuun waajji akka dhaabaafii qabsoos labsan. Haalli waan abdachiisaa hintahinii hafraawaa tureef murnii qeeyroo awwala duraa kan Jaarraa Abbaa Gadaatiin hoogganamu khuni yoo najjahee biyya seene dhaamsa isaanirraa isa gayu akka eeggatu, yoo ammoo hamtuun hinherregamin isaan mudattee biyya seenuu dadhabuudhaan fashalan Elemoo Qilxuu eega hubatee booda murna Adanitti hafe fudhatee kharaa biraatiin biyya seenuuf akka tattaafatu. Murni isaan hoogganamu fashleefii najjaheefuu gara biyyaa Adanirraa sossoohuu dura murna Iiraaqitti leenjifamaa jiru jaaree qopheeysuun akka eega maayyii murna Elemoo Qilxuutiin hoogganamuu eega beekhan akka sossoohanitti waliigalanii dhaammachuun xumuratan .
Bifa khanaani miha hanga dandayan , diinaggeey biyyaan isaan gayuu dandayu fudhachuudhaan dargaggoon Qeeyroo Ganama Duraarraa murni jalqaba duraa doomii xiqqoo isaaniifii meshaalee deemataniin baadhattu yaabbachuudhaan guyyaa 17 / 10 /1970 ‘tti halkanirraa za’aa sadihitti Magaalaa Adanirraa sossoohan. Murni qeeyroo tana waliigala nam 36 yoo tahan isaaniis:
1. Abdukariim Ibraahim Haamid ( Jaarraa Abbaa Gadaa )
2. Abdulkariim Aadam Lakkuu ( Soowraa )
3. Mahmuud Sh. Mahammad Umar ( Bookhee)
4. Umar Abuubakar Ibraahim
5. Muhammad Abdulkariim ( Areedoo )
6. Muhammad Abdullaahi ( Koosum )
7. Bakrii Ibraahim ( Abbaa Fatoo)
8. Bakrii Ahmad Baabilee
9. Muhammad Ahmad Umar ( Kormooso )
10. Muhammad Abdulqaadir Shaltaataa
11. Ahmad Mahammad Umar ( Caalaa )
12. Muhammad Abdullaahi Alii ( Muudee )
13. Ahmad Mahammad Muussaa ( Mullata )
14. Muhammad Kabiir Iissaa ( Jarjarso )
15. Ahmad Mahammad Usmaan ( Daammacaa )
16. Mahammad Saanii Umar ( Horoo )
17. Husseen Abbaa Waaqaa ( Baale)
18. Jamaal Abdulqaadir
19. Ahmad Iissee
20. Aadam Mahammad Alii ( Laafaa )
21. Ahmad Nuur Alii ( Arroo )
22. Ahmad Nuur Hassan
23. Abdulkariim Mahammad Anas ( Jifaaraa )
24. Mahammad Sheekh Hassan ( Nibarbaannaa)
25. Aadam Abuubakar ( moluu )
26. Ahmad Mahammad Abdurahmaan
27. Mahammad Ibraahim Wadaay ( Shantam )
28. Ahmad Nuur Muussaa ( Na’ee )
29. Abdallaa Bakhrii
30. Mahammad Alii
31. Ahmad Umar Abdallaa
32. Ahmad Haashii
33. Hajjii Maamoo
34. Ramadaan Husseen Khaliil
35. Abdurahmaan Mahammad Yoonis ( Tuujii )
36. Ahmad Yuusuf Ibraahim ( Turee Leencoo )
tahuudhaani sossoohan. Bakki isaan itti imaammatn wasana Jabuutiifii Somaaliyaa jidduu qarqara baharaatti bu’uun lafa banaa motummaaleen lachuu hindhunfanne kheeysa halkanuma hulluuquun daangaa dabruudha ture.
Haatahuu malee Dooniin deemaniin kharaa baddee guyyaa 19 / 10 / 1970 ‘tti halkan za’aa 8:30 ‘tti dogoggoraan bakka afaan baharaa ta Bul’haar ja’amtu tan Zeeyla’aa (dur Aftal ja’amuu turte ) fii Barbaraa jiddutti arkamtutti isaan buufte. Meeshaa deemmataniin fudhatanii isaanii qubsumarraa fagaachuun kharaa yaa’u dagaggamatti waraanni mootummaa Somaalee dachiidhaafii qilleensaraan isaan marsee walitti gufaata bakka sanitti Ramadaan Husseen Khaliil dhawamuudhaan lubbuun achumatti baatee eegas rasaasni adda dhaabbatee hogganoota waraana Somaalee kanneen waraana kana ooffatuun walitti dhihaatanii hoggaa haasawan akka dogoggoratti bakka sanitti bu’an, tahuus biyya obboleeyyan isaanii waan taheef kheeysa dabranii biyya isaanii seenuuf akka deeman iifii galiin isaanii biyya isaanii gabroofattoota Habashaarraa bilisa baasuu akka taheefii yaada biro kan Somaaliyaafii mootummaa isii tuqu akka hinqabne ibsaniifi. Haala khanaani meeshaa deemmataniin hundaafii hidhannoo isaanii eega irraa hikkatan jaala isaanii kha achitti dhawame eega awwaallatan booda , mana hidhaa muummicha Mandheeraa ja’amu geeysan isaan hidhan.
Itti Fufaa........